• مس چیست؟
  • چرا بدن به مس نیاز دارد؟
  • چقدر مس در روز مورد نیاز است؟
  • غذاهای حاوی مس – کدام غذا ها حاوی مقدار زیادی مس هستند؟
  • کی و چگونه سطح مس در خون و ادرار تعیین می شود؟
  • کدام مقدار مس طبیعی است؟
  • افزایش سطح مس در خون: علائم آن چیست؟
  • سطح بالای مس: معنی آن چیست؟
  • آیا امکان مصرف بیش از حد مس وجود دارد؟
  • نکاتی برای جلوگیری از مصرف بیش از حد مس
  • چگونه می توان کمبود مس را تشخیص داد؟
  • مقدار پایین مس: دلایل آن چیست؟
  • مقدار مس بالا یا پایین: چه باید کرد؟
  • وقتی مس شما را بیمار می کند – بیماری ویلسون

عنصر کمیاب مس برای بدن انسان ضروری است (و در ترکیب با پروتئین های متعدد ) در بسیاری از فرایندهای بیولوژیکی مانند رشد ، توسعه سلول های خونی و تولید انرژی نقش دارد. بنابراین ، این عنصر مغذی روی پوست ، مو و استخوان ها ، سیستم ایمنی بدن ، متابولیسم و همچنین بر روان تأثیر می گذارد. لذا مصرف منظم مس همراه با غذا برای سلامتی مهم و ضروری است. کمبود مس در کشور ایران بسیار نادر است ، زیرا مس در بسیاری از غذاها یافت می شود.

مس چه خواصی دارد ، مقدار مس در خون چگونه تعیین می شود ، میزان نیاز روزانه مس چقدر است ، کمبود و یا افزایش مس به چه معناست ؟ در این مقاله به عموم این سئوالات پاسخ داده می شود.

مس چیست؟

مس یک عنصر شیمیایی است (مخفف: Cu) و متعلق به گروه فلزات است و به طور طبیعی در دریا ، در آب شیرین و در پوسته زمین یافت می شود. مس برای بدن انسان یک عنصر کمیاب و ضروری محسوب می شود که در بسیاری از عملکردهای مهم شرکت دارد. از آنجا که مس توسط خود بدن تولید نمی شود ، باید از طریق غذا جذب گردد. مس به ویژه در استخوان ها ، مو ، کبد و مغز قابل تشخیص است.

چرا بدن به مس نیاز دارد؟

ذرات مس با بار الکتریکی، جزء ضروری از پروتئین های متعدد در بدن انسان هستند . بعبارت دیگر پروتئین های مذکور نمی توانند بدون مس از عهده وظایف خاص خود بر آیند. پروتئین های وابسته به مس (آنزیم ها) وظایف و خواص متفاوتی دارند:

  • حدود 80 تا 95 درصد مس در بدن انسان به پروتئین سرولوپلاسمین متصل است. این پروتئین مس را در بدن حمل و در اختیار بافت ها و اندام های مختلف قرار می دهد. سرولوپلاسمین علاوه بر عملکرد آن به عنوان انتقال دهنده و ذخیره کننده مس ، برای انتقال و استفاده از آهن که در تشکیل هموگلوبین خون نقش اساسی دارد، ضروری است.
  • مس به عنوان جزئی از آنزیم سیتوکروم- -C اکسیداز ، در متابولیسم انرژی نقش دارد. این آنزیم بدون مس کار نمی کند و کمبود آن کمبود انرژی در سلول های بدن را در پی دارد. بعلاوه این عنصر برای تولید اجزای غلاف عصبی (میلین) رشته های عصبی (نورون ها) ضروری است.
  • پیوند عرضی کلاژن و الاستین در بافت همبند توسط پروتئین –لیزیل- اکسیداز حاوی مس صورت می گیرد.
  • پروتئین تیروزین کیناز در ایجاد رنگدانه های پوست ، مو و چشم نقش دارد.
  • پروتئین مهم دیگر وابسته به مس ، سوپراکسید دیسموتاز (SOD) است که رادیکال های آزاد مضر را از بین می برد. رادیکال های آزاد می توانند به مواد ژنتیکی و سایر اجزا و بافت های بدن آسیب برسانند.
  • آنزیم دیگری با نام دشوار دوپامین-بتا-هیدروکسیلاز در تولید مواد پیام رسان در اعصاب نقش دارد.

چقدر مس در روز مورد نیاز است؟

انجمن تغذیه آلمان (DGE) مقادیر زیر را برای مصرف روزانه مس مناسب ارزیابی می کند:

نیاز روزانه مس در بین محققین بحث برانگیز است. بنابراین ، توصیه فوق تنها برآوردی از مقدار مس است که باید مصرف گردد. لذا در کتب و مقالات تخصصی مقادیر متفاوتی یافت می شود.

غذاهای حاوی مس – کدام غذا ها حاوی مقدار زیادی مس هستند؟

مس اغلب در غذاهای روزمره یافت می شود. به عنوان یک قاعده می توان گفت که نیاز روزانه به مس با یک رژیم غذایی متعادل و معمولی پوشش داده می شود، لذا افراد سالم نباید نگران تامین این عنصر باشند.

مواد غذائی زیر با محتوای بین 0.1 تا 0.5 میلی گرم در 100 گرم ، سرشار از مس هستند:

  • آجیل و خشکبار
  • غلات ، از جمله بلغور جو دوسر
  • حبوبات
  • دانه های آفتابگردان
  • شکلات و سایر محصولات کاکائویی
  • جگر
  • صدف و سخت پوستان مانند ، خرچنگ
  • نهنج گل رز

فقط بخش کوچکی از مس موچود در غذا توسط روده کوچک جذب می شود و بیشتر مقدار آن از طریق روده و بخشی دیگر از طریق کبد ، کیسه صفرا و تا حدی از طریق کلیه ها دفع می شود.

کی و چگونه سطح مس در خون و ادرار تعیین می شود؟

تعیین مقدار مس جزء استاندارد آزمایش خون نیست. در صورت شک به کمبود مس یا اضافه بار آن ، میزان مس را می توان به شرح زیر تعیین کرد:

  • در خون: تعیین سطح مس در خون روش متداول است. برای این منظور ، میزان مس آزاد و در برخی موارد ، میزان پروتئین ذخیره و انتقال دهنده مس، یعنی سرولوپلاسمین ، در سرم خون تعیین می شود. مقدار مس اندازه گیری شده بر حسب میکروگرم بر دسی لیتر (µg / dl) یا میکرومول بر لیتر (µmol / l) است.
  • در ادرار: میزان مس را می توان با استفاده از نمونه ادرار تعیین کرد. بدین منظور ادرار در طول 24 ساعت جمع آوری شده و میزان دفع مس تعیین می شود. از این مقادیر می توان برای بررسی میزان مس در بدن استفاده کرد. یکی از معایب این روش آنست که تنها انحرافات عمده از مقادیر طبیعی مس را می توان تشخیص داد.

کدام مقدار مس طبیعی است؟

مقدار طبیعی مس (مخفف: Cu) در سرم خون به سن و جنسیت بستگی دارد. در جدول زیر بر حسب میکروگرم بر دسی لیتر (µg / dl) آمده است:

مقدار مس در ادرار 24 ساعته باید بین 10 تا 60 میکروگرم در 24 ساعت یا 0.16 تا 0.94 میکرومول در 24 ساعت باشد.

افزایش سطح مس در خون: علائم آن چیست؟

اگر مقادیر خون فقط کمی از مقادیر طبیعی انحراف داشته باشد ، معمولا هیچ علامتی قابل مشاهده نیست و اغلب  از زمره نوسانات طبیعی محسوب می شوند. علائم زیر تنها زمانی ظاهر می شوند که مقدار مس بطور قابل توجهی افزایش پیدا کرده باشد:

  • سردرد و سرگیجه
  • تهوع و استفراغ
  • گرفتگی و درد شکم
  • اسهال شدید
  • لرزش و فلج عضلات
  • تکرر ادرار
  • راش پوستی

سطح بالای مس: معنی آن چیست؟

علل افزایش بیش از حد سطح مس متعدد است:

  • در زنانی که قرص های ضد بارداری مصرف می کنند یا در سه ماهه آخر بارداری هستند ، میزان مس افزایش نشان می دهد. افزایش مقدار مس در این موارد  طبیعی است.
  • یک التهاب حاد می تواند به طور موقت سطح مس را افزایش دهد. معمولاً هنگامی که التهاب فروکش می کند ، مقدار دوباره کاهش می یابد.
  • در التهاب های مزمن مانند آرتریت روماتوئید یا بیماری التهابی مزمن روده ،ممکن است که مقدار مس افزایش داشته باشد
  • برخی از داروها سبب افزایش ارزش مس هستند .به عنوان مثال می توان از داروهای مورد استفاده برای درمان صرع نام برد.
  • بیماری های کبدی می توانند منجر به انباشتکی مس شوند. در چنین مواردی ممکن است که دفع مازاد مس از طریق کبد دچار اختلال شده و در نتیجه میزان این عنصر در بدن افزایش پیدا کند.
  • بیماریهای خونی مانند سرطان خون یا کم خونی نیز می تواند سطح مس را افزایش دهد.
  • دیابت نیز می تواند علت افزایش سطح مس باشد.
  • در بیماری ویلسون (Morbus Wison) که به بیماری ذخیره ساز مس نیز معروف است ، متابولیسم مس مختل می شود. مس به اندازه کافی دفع نمی شود و در بدن تجمع می یابد.

غلظت بیش از حد مس در بدن می تواند مضر باشد ، که به آن مسمومیت مس گفته می شود.

آیا امکان مصرف بیش از حد مس وجود دارد؟

اگر مقدار زیادی از مس و یکباره به بدن وارد شود ( به عنوان مثال از طریق مصرف بیش از حد قرص مس) ، ممکن است که علائم مسمومیت ظاهر شود. فقط چند میلی گرم مس برای ایجاد حالت تهوع کافی است. قولنج گوارشی ، مدفوع قیری ، فشار خون پایین ، سردرد و سرگیجه نیز از علائم احتمالی مسمومیت با مس است.

آسیب های احتمالی طولانی مدت ناشی از مصرف بیش از حد مس عبارتند از: آرتریت ، آسیب کبد و کلیه ، عفونت های تنفسی یا افسردگی.

نکاتی برای جلوگیری از مصرف بیش از حد مس:

  • نوشیدنی های اسیدی را در ظروف مسی نگهداری نکنید ، زیرا ذرات مس می توانند از روی فلز خارج و و وارد مایع نوشیدنی شوند.
  • در لوله های آب قدیمی از جنس مس ، مس می تواند به آب آشامیدنی وارد شود.
  • از مکمل های غذایی حاوی مس طبق دستور پزشک استفاده کنید.

مقدار مس مصرفی روزانه نباید بیش از 2 میلی گرم باشد.

چگونه می توان کمبود مس را تشخیص داد؟

همانطور که قبلاً ذکر شد ، کمبود مس در افراد سالم بسیار نادر است. اگر مقدار مس کمی پایین باشد ، هیچ علامتی مشاهده نمی شود. تنها زمانی که کمبود مس بسیار شدید است می تواند تأثیر گذار و با علائم زیر همراه باشد:

  • خستگی
  • مشکل در تمرکز
  • گرفتگی معده( اسپاسم)
  • اسهال
  • اختلال در تشکیل رنگدانه در پوست و مو
  • علائم عصبی مانند درد عصبی
  • حالات افسردگی

کمبود مس همچنین جذب آهن را در بدن کاهش می دهد. این امر باعث اختلال در تشکیل خون و کم خونی می شود.

مقدار پایین مس: دلایل آن چیست؟

بیماریهای ارثی و سخت که بر متابولیسم مس تأثیر می گذارد ، مانند سندرم Menkes ، با کمبود شدید مس در ارتباط است. کمبود مس همچنین می تواند در بیماریهای مزمن روده مانند بیماری کرون و کولیت اولسروز رخ دهد ، به ویژه اگر سوء تغذیه وجود داشته باشد.

اگر مقدار زیادی روی از طریق رژیم غذایی ، به عنوان مثال از طریق مکمل غذایی مصرف شود ، این نیز می تواند بر تعادل مس تأثیر بگذارد. قابل توجه است که مصرف روی در مدت زمان طولانی می تواند از جذب مس جلوگیری کرده و در نتیجه منجر به کمبود مس شود.

مقدار مس بالا یا پایین: چه باید کرد؟

اگر به تشخیص پزشک معالج سطح مس بسیار بالا یا بسیار پایین باشد ، ممکن است که جهت تشخیص و بررسی علل آن به آزمایشهای بیشتری نیاز باشد.

کمبود نه چندان سخت مس را می توان از طریق یک رژیم غذایی سالم و متعادل رفع کرد. اگر میزان مس بسیار زیاد باشد ، می توان با مصرف سایر مواد معدنی و ویتامین ها ، دفع مس را افزایش داد.

توجه: در این گونه موارد حتما با پزشک معالج خود مشورت کنید.

وقتی مس شما را بیمار می کند – بیماری ویلسون

بیماری ویلسون (بیماری ذخیره سازی مس) یک بیماری نادر ژنتیکی مرتبط با متابولیسم مس در کبد ، است. در این بیماری ، مقدار زیادی مس در کبد و همچنین مغز تجمع می یابد زیرا دفع مس از طریق صفرا صورت نمی گیرد. پیامدهای آن شامل آسیب مغزی ، آسیب کبدی و در بدترین حالت ، نارسایی کامل کبد است. با این حال در صورت تشخیص زودهنگام و درمان مادام العمر این بیماری ، امید به زندگی در این افراد در حد افراد سالم است.